پوسیدگی قهوه‌ای یا فیتوفترا مرکبات؛ علائم، عوامل و روش‌های کنترل
پوسیدگی قهوه‌ای یا فیتوفترا یکی از بیماری‌های مهم مرکبات است که در شرایط رطوبتی مناسب می‌تواند خسارت قابل توجهی به درختان وارد کند. عامل بیماری از جنس Phytophthora است و بیشتر در خاک‌های مرطوب و دارای زهکشی ضعیف فعالیت می‌کند.
این بیماری ممکن است قسمت‌های مختلف درخت را تحت تأثیر قرار دهد و در صورت مدیریت نشدن، موجب ضعف تدریجی درخت، کاهش محصول و در موارد شدید خشک شدن درخت شود.
عامل بیماری پوسیدگی قهوه‌ای مرکبات
عامل بیماری گونه‌های مختلفی از جنس Phytophthora هستند. این عوامل بیماری‌زا در خاک و بقایای گیاهی باقی می‌مانند و در شرایط مناسب، به‌خصوص زمانی که رطوبت خاک زیاد باشد، فعال می‌شوند.
آب آزاد در خاک نقش مهمی در انتشار زئوسپورهای فیتوفترا دارد. به همین دلیل، باغ‌هایی که با مشکل ماندابی شدن خاک، آبیاری بیش از حد یا زهکشی ضعیف مواجه هستند، بیشتر در معرض بیماری قرار دارند.
علائم پوسیدگی قهوه‌ای یا فیتوفترا در مرکبات
علائم بیماری با توجه به اندام آلوده و شدت بیماری متفاوت است.
پوسیدگی طوقه و تنه
یکی از علائم مهم بیماری، ایجاد لکه‌های آبسوخته و قهوه‌ای در قسمت پایین تنه و ناحیه طوقه است. با پیشرفت بیماری، پوست این قسمت ممکن است تیره، ترک‌خورده و پوسیده شود.
درختان مبتلا ممکن است به‌تدریج دچار ضعف عمومی شوند و رشد شاخه‌ها کاهش پیدا کند.
علائم روی ریشه
فیتوفترا می‌تواند باعث پوسیدگی ریشه‌های فعال شود. درخت مبتلا ممکن است با وجود آبیاری مناسب، علائمی شبیه کم‌آبی نشان دهد، زیرا ریشه‌های آسیب‌دیده توانایی جذب مناسب آب و عناصر غذایی را ندارند.
زرد شدن برگ‌ها، کاهش رشد و ضعف عمومی درخت از پیامدهای آسیب ریشه هستند.
پوسیدگی قهوه‌ای میوه
در برخی شرایط، میوه‌های مرکبات نیز آلوده می‌شوند. معمولاً میوه‌هایی که در قسمت پایینی تاج قرار دارند و با خاک مرطوب تماس نزدیک دارند، بیشتر در معرض آلودگی هستند.
لکه‌های قهوه‌ای و آبسوخته روی پوست میوه ایجاد می‌شود و ممکن است بوی نامطبوعی نیز ایجاد شود. در شرایط رطوبتی بالا، بیماری می‌تواند به‌سرعت گسترش پیدا کند.
شرایط مناسب برای شیوع بیماری
رطوبت بالا مهم‌ترین عامل محیطی در توسعه فیتوفترا است. برخی شرایطی که احتمال بیماری را افزایش می‌دهند عبارت‌اند از:
- آبیاری بیش از نیاز درخت
- زهکشی ضعیف خاک
- ماندابی شدن اطراف ریشه و طوقه
- بارندگی‌های طولانی و سنگین
- کاشت درخت در خاک‌های سنگین بدون زهکشی مناسب
- تماس میوه‌های پایین درخت با خاک یا آب آلوده
- انتقال خاک و آب آلوده از قسمت‌های آلوده باغ به بخش‌های سالم
پوسیدگی قهوه ای مزکبات
راه‌های انتقال فیتوفترا در باغ
عامل بیماری می‌تواند همراه با آب و خاک آلوده از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل شود. آبیاری غرقابی، روان‌آب و حرکت آب در باغ می‌تواند به انتشار بیماری کمک کند.
همچنین ابزار و ادوات آلوده، خاک چسبیده به ماشین‌آلات و جابه‌جایی بقایای آلوده می‌توانند در انتقال عامل بیماری نقش داشته باشند.
روش‌های کنترل پوسیدگی قهوه‌ای مرکبات
کنترل موفق فیتوفترا بیشتر بر پایه مدیریت رطوبت، بهبود زهکشی و جلوگیری از تماس طوقه با آب و خاک آلوده انجام می‌شود.
بهبود زهکشی باغ
یکی از مهم‌ترین اقدامات، جلوگیری از تجمع آب در اطراف ریشه و طوقه است. در باغ‌هایی که خاک زهکش مناسبی ندارد، اصلاح سیستم زهکشی می‌تواند نقش مهمی در کاهش بیماری داشته باشد.
مدیریت آبیاری
از آبیاری بیش از حد باید خودداری شود. همچنین بهتر است آب آبیاری مستقیماً با تنه و طوقه درخت تماس نداشته باشد.
تنظیم فاصله و زمان آبیاری بر اساس نوع خاک، سن درخت و شرایط آب‌وهوایی می‌تواند خطر ایجاد شرایط مناسب برای فیتوفترا را کاهش دهد.
جلوگیری از تماس طوقه با خاک و آب
خاک نباید به‌صورت دائمی روی طوقه و قسمت پایینی تنه انباشته شود. همچنین تجمع آب در اطراف تنه می‌تواند خطر آلودگی را افزایش دهد.
استفاده از پایه‌های مقاوم
در احداث باغ‌های جدید، انتخاب پایه‌هایی که مقاومت یا تحمل بیشتری نسبت به گونه‌های فیتوفترا دارند، می‌تواند یکی از روش‌های پیشگیرانه مؤثر باشد.
حذف و مدیریت بخش‌های آلوده
درختان و اندام‌های به‌شدت آلوده باید مدیریت شوند تا منبع انتشار بیماری در باغ باقی نمانند. ابزارهای هرس نیز پس از کار روی درختان آلوده باید به‌درستی ضدعفونی شوند.
کنترل شیمیایی بیماری
در باغ‌هایی که بیماری وجود دارد، استفاده از قارچ‌کش‌ها یا ترکیبات مجاز برای مدیریت فیتوفترا ممکن است در برنامه کنترل بیماری قرار گیرد. انتخاب ماده مؤثره، زمان مصرف، مقدار مصرف و روش کاربرد باید بر اساس برچسب رسمی سم، شرایط باغ و توصیه کارشناس منطقه انجام شود.
استفاده بی‌رویه از یک ماده مؤثره نیز می‌تواند خطر کاهش حساسیت عامل بیماری به آن ماده را افزایش دهد؛ بنابراین بهتر است برنامه کنترل شیمیایی در کنار اقدامات زراعی و مدیریتی اجرا شود.
پیشگیری از فیتوفترا در مرکبات
پیشگیری نقش بسیار مهمی در مدیریت این بیماری دارد. برخی اقدامات مؤثر عبارت‌اند از:
- انتخاب زمین با زهکشی مناسب
- جلوگیری از ماندابی شدن خاک
- مدیریت صحیح آبیاری
- جلوگیری از تماس آب با تنه و طوقه
- استفاده از نهال سالم و دارای گواهی معتبر
- استفاده از پایه مناسب و مقاوم‌تر
- جلوگیری از انتقال خاک آلوده بین باغ‌ها
- ضدعفونی ابزارهای هرس
- جمع‌آوری و مدیریت مناسب میوه‌های آلوده و ریخته‌شده
جمع‌بندی
پوسیدگی قهوه‌ای یا فیتوفترا از بیماری‌های مهم مرکبات است که در شرایط رطوبت بالا و زهکشی نامناسب خاک می‌تواند به‌سرعت توسعه پیدا کند. پوسیدگی طوقه و ریشه، ضعف و زردی درخت و ایجاد لکه‌های قهوه‌ای روی میوه از مهم‌ترین علائم بیماری هستند.
مدیریت آبیاری و زهکشی، جلوگیری از تجمع آب در اطراف طوقه، استفاده از پایه مناسب و کاشت نهال سالم از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه به شمار می‌روند. در صورت مشاهده بیماری نیز ترکیب روش‌های مدیریتی و شیمیایی، بر اساس تشخیص دقیق و توصیه کارشناسی، می‌تواند به کاهش خسارت کمک کند.
