کمبود آهن در مرکبات و راه ها درمان آن

مقدمه

مرکبات جزء درختان پر کشت و میوه آنها در دسته پر مصرف ترین مواد غذایی در کشور هستند که باغداران در پرورش این درختان، با مشکلات عمده ای روبرو میشوند که آنها را بسیار سردرگم و نگران می کند. با دانستن علل کاهش کیفی و کمی مرکبات، تغییر زیادی در رشد و باردهی درختان شاهد خواهید بود؛ یکی از راه های تشخیص کاهش باروری مرکبات و تولید میوه، بررسی علائم کمبود عناصر در مرکبات(از جمله کمبود آهن در مرکبات) می باشد که راهکار ساده اما بسیار مهمی برای باغداران به شمار می آید.

مرکبات، یکی از مهم ترین میوه های جهان، به طور گسترده در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری کشت می شود. این میوه در میان میوه های نیمه گرمسیری جهان در رتبه سوم قرار دارد( الاواراسان و پریمالاتا، 2019). براساس گزارش فائو (FAO)، حدود ۱۴۰ کشور تولیدکننده مرکبات در جهان وجود دارد. حدود ۷۰ درصد کل تولید مرکبات جهان در نیم کره شمالی و به ویژه کشورهای حاشیه مدیترانه تولید می شود( بلاسکو و همکاران، 2016). بومی جنوب شرقی آسیا مانند چین، تایلند، مالزی، اندونزی، پاکستان و هند است. متعلق به خانواده Rutaceae با 140 جنس و 1300 گونه است. کل تولید مرکبات در سراسر جهان 139.80 میلیون تن، در مساحت 9.08 میلیون هکتار است(طاهر و همکاران، 2020). امروزه کشت مرکبات به دلایل مختلف مانندکمبود مواد مغذی، اختلالات فیزیولوژیک، بیماری های قارچی، ویروسی و باکتریایی، آفات و نماتدها و غیره در معرض تهدید قرار دارد. شدت این مشکلات از منطقه ای به منطقه دیگر متفاوت است و بر تولید و کیفیت آن تاثیر جدی می گذارد. در حالی که برخی از این مشکلات مختص به نوع خاصی از مرکبات است، برخی دیگر نیز در بسیاری از انواع مرکبات مشترک است( الاواراسان و پریمالاتا، 2019). مرکبات به دلیل  وجود ویتامین C، اسید فولیک و کاروتنوئیدشان به خوبی شناخته شده اند. آنها علاوه بر ویتامین ها و مواد معدنی ضروری، سرشار از ترکیبات فیتوشیمیایی زیست فعال مانند لیمونوئیدها و فلاونوئیدها هستند که دارای خاصیت ضد سرطانی، کاهش چربی و فعالیت های قلب و عروق هستند (Matheyambath et,.al ,2016).

اختلالات ناشی از عدم وجود ریزمغذی‌ها در میوه‌ها به دلیل فقدان عنصر غذایی در خاک یا تثبیت آنها در خاک می باشد که در دسترس گیاه قرار نمی گیرد ( الاواراسان و پریمالاتا، 2019). کمبود عناصر ریزمغذی در خاکهای آهکی مناطق خشک و نیمه خشک دنیا عامل محدودکننده رشد بسیاری از گیاهان است. کمبود این عناصر، میانگین عملکرد بیشتر محصولات باغی پایین بوده و آسیب های اقتصادی زیادی را به باغداران میرساند(خبازی و همکاران، 1396).

به دلیل اینکه ایران در منطقه خشک و نیمه خشک واقع شده، در بیشتر باغهای مرکبات، کمبود عناصر کم مصرف به ویژه آهن، روی و منگنز به دلیل آهکی بودن خاک، حل شوندگی پایین عناصرکم مصرف، pH بالا، پایین بودن درصد موادآلی خاک و وجود یونهای بیکربنات در آب های آبیاری دیده می شود.

بسیاری از باغداران از تاثیرات فوق‌العاده کود آهن برای مرکبات غافل‌اند و گمان می‌کنند به دلیل مصرف پایین توسط درخت و یا ریزمغذی بودن آهن می‌توان از آن صرف نظر کرد. درست است که عنصر آهن در مقادیر پایین برای گیاه مصرف می‌شود اما همین مقدار کم بسیار ضروری است و درصورت کمبود آن گیاه دچار مشکلات جدی می‌شود.

علت کمبود آهن در مرکبات:

علت کمبود آهن در درختان دلایل متعددی دارد به عنوان مثال زهکشی ضعیف، شوری خاک، وجود کربنات‌ها در خاک و کاهش برخی عناصر مانند کلسیم و فسفر می‌تواند سبب کمبود آهن در مرکبات شود؛ اما مهم ترین علت آن PH قلیایی  خاک است.

ممکن است مقدار آهن مورد نیاز برای گیاهان در خاک وجود داشته باشد، اما گاهی به دلیل شرایط خاک برای گیاه قابل جذب نیست. یکی از این شرایط PH خاک است. آهن نیز مانند بسیاری از عناصر در خاک‌های قلیایی رسوب کرده و جذب ریشه گیاه نمی‌شود و درکل غیر قابل دسترس است.

اینجا اهمیت استفاده از کود آهن نمایان می‌شود. از این طریق می‌توانید درختان خود را از عوارض کمبود آهن نجات دهید و  محصولی بی نقص برداشت کنید. حال قبل از آنکه بدانید نقش آهن در مرکبات چیست، بهتر است ابتدا با عوارض کمبود آن آشنا بشید تا استفاده از کودهای آهن را جدی‌تر بگیرید.

علائم کمبود آهن در مرکبات:

آهن یک عنصر ریز مغذی است که گرچه برای گیاه در مقادیر کم مورد نیاز است اما کمبودِ آن یک خطر جدی برای مرکبات بشمار می‌رود. متاسفانه کمبود آهن بسیار رایج است و همانطور که گفتیم  اثرات مخربی بر کیفیت نهایی محصول می‌گذارد. به عنوان مثال باعث کاهش اندازه میوه می‌شود که در بازارپسندی میوه تاثیر مستقیم دارد.

عنصر اهن در گیاه متحرک نبوده و بیشتر در برگ‌های جوان وجود دارد. بنابراین درصورت کمبود آهن علائم آن در برگ‌های جوان دیده می‌شود و برگهای مسن تغییراتی را نشان نمی‌دهند.

گیاه با تغییر رنگ برگ‌های خود به شما اطلاع می‌دهد که دچار کمبود آهن شده است. رنگ برگ‌های جوان از سبز کم رنگ تا زرد تغییر می‌کند و در موارد شدیدتر سفید رنگ می‌شوند. اما در اندازه برگ و شاخه ها تغییری ایجاد نمی‌شود.

فواید کود آهن برای مرکبات:

کود آهن برای مرکبات کاربردهای متعددی را دارد و درصورت کمبود آن در فعالیت‌های حیاتی گیاه اختلال ایجاد می‌شود.

• سبز و خوش رنگ شدن برگ‌ها

برای سبزتر شدن برگ محصولاتی مانند سبزیجات و یا کاهو وجود ماده‌ای به نام کلروفیل ضروری است؛ اما این موضوع چه ارتباطی با آهن دارد؟ پاسخ آن ساده است. عنصر آهن نقش کلیدی در تولید کلروفیل دارد و از همین طریق می‌تواند سبب خوش‌رنگ شدن محصولات شما شود.

• جذب عناصر ضروری مرکبات

گاهی عناصر ضروری در خاک وجود دارند اما درخت قادر به جذب آنها نیست. در این صورت شما باید با استفاده از کود آهن به داد درختتان برسید و آن را از خشکی و فرسودگی نجات دهید. عنصر آهن به افزایش جذب عناصری مانند پتاسیم، فسفر، نیتروژن، گوگرد، مس و درکل هرآنچه درخت به آن نیاز دارد کمک می‌کند.

• افزایش مقاومت درختان مرکبات

درختان در طول دوره رشد خود با چالش‌های گوناگونی از جمله تغییرات ناگهانی جوی، عوض شدن خاک، انواع بیماری‌ها و آفات و… دست و پنجه نرم می‌کنند و بدون کمک ما در این مسیر ممکن است رو به نابودی بروند.

یکی از وظایف اصلی کودهای آهن افزایش مقاومت درختان نسبت به هرنوع تنش و استرس است که باعث می‌شود درخت دچار شوک شده و کیفیت میوه کاهش پیدا کند.

بهترین نوع کود آهن برای مرکبات:

با گذشت زمان، تنوع در کودهای کشاورزی رو به گسترش است و همواره کودهای بهتر و با کارایی بیشتر در اختیار باغداران قرار می‌گیرد و قبل از هر چیز ابتدا لازم است بدانید انواع کود آهن چیست و با مزایا و معایب هر یک آشنا باشید. در این بخش به معرفی انواع کود آهن خواهیم پرداخت تا به شما در انتخاب بهترین کود کمک کوچکی کرده باشیم.

• نیترات آهن

کود نیترات آهن جزو اولین کودهای آهن است که روانه بازار شد و در دسترس باغداران و کشاورزان قرار گرفت. این نوع کود از ترکیب نیتریک اسید و آهن تولید شده و به شکل کریستالی وجود دارند.

• سولفات آهن

بعد از نیترات آهن، کود سولفات آهن شهرت زیادی پیدا کرد؛ زیرا در ترکیب این نوع کود از گوگرد نیز استفاده شده است. گوگرد سبب ریزتر شدن عنصر آهن شده و درنتیجه آهن می‌تواند با سرعت بیشتری در بخش‌های مختلف گیاه حرکت کند و نیاز آن را برطرف کند.

• کلات آهن

حتما تا به حال اسم کلات آهن به گوشتان خورده است. عنصر آهن در این نوع کود توسط سایر عناصر احاطه شده و همین ابر سبب کاهش سرعت رسوب آن شود؛ درنتیجه می‌تواند به راحتی در دسترس گیاه قرار بگیرد.

• نانو کود

نانو کودها جزو جدیدترین کودهای آهن برای مرکبات به شمار می‌روند و به دلیل ویژگی‌های منحصر بفرد خود از محبوبیت بالایی برخوردار هستند. ذرات آهن در این کودها بقدری کوچک هستند که به راحتی توسط ریشه درخت جذب شده و در کمترین زمان ممکن شاهد تاثیرات آن خواهید بود.

مقدار و زمان مصرف کود آهن برای مرکبات:

همیشه این سوال را هم از ما می‌پرسید که زمان دادن کود آهن به مرکبات چه زمانی است؟ در پاسخ باید بگوییم که زمان مصرف کود آهن در مرکبات، فصل رشد درخت مرکبات، یعنی همان بهار و تابستان است. زیرا درخت تازه از خواب زمستانی بیدار شده و آماده فعالیت است. بهتر است این کار را هر دو هفته یک بار یا هر چهار هفته، بسته به نوع درخت انجام دهید. همچنین توصیه می‌شود که مصرف کود اهن در پاییز و زمستان برای گیاهان متوقف شود.

طبق تحقیقات انجام شده آبیاری کود آهن عملکرد بهتری نسبت به محلول پاشی آن دارد و برای گرفتن بهترین نتیجه توصیه می‌شود از روش آبیاری استفاده کنید. مقدار استفاده از کود آهن از اهمیت بالایی برخوردار است و باید به صورت اصولی و متعادل در کنایر سایر کودها مصرف شود.

درصورتی که علائم کمبود آهن را در درخت مشاهده کردید توصیه می‌شود از 50 تا 60 گرم کود آهن استفاده کنید و اگر هدف شما پیشگیری است مقدار 35 گرم کود آهن کافی‌ست. برای هر نهال نیز 5 تا 25 گرم کود آهن بسته به سن نهال متغیر است.

کلام آخر

یکی از دلایل اصلی کمبود آهن در مرکبات PH بالای خاک است. عنصر آهن در محیط قلیایی رسوب می‌کند و برای ریشه غیر قابل جذب می‌شود. آهن باعث سبز و خوش‌رنگ شدن گیاه می‌شود و در تولید کلروفیل نقش دارد. همچنین ضد تنش است و مقاومت گیاه را افزایش می‌دهد. بهترین کود آهن، کودی است که در خاک رسوب ندهد و سرعت تحرک بالایی در گیاه داشته باشد. مقدار مصرف ان نیز با توجه به هدف شما از کوددهی و همچنین سن درخت متفاوت است.