کمبود مس در گیاهان و راه های درمان آن
علائم کمبود مس در گیاه در زمانی خود را نشان میدهند که بنا به دلایل مختلفی خاک دچار کمبود مس شده باشد و یا اینکه بازده جذب این عنصر پایین آمده باشد و گیاهان نتوانند عنصر مس را جذب نمایند. در این شرایط بایستی برای رفع این مسائل و کمک به تامین مجدد مس در گیاهان؛ ابتدا علائم این مشخصه به طور کامل بایستی بررسی گردد و در صورت تایید شدن این موضوع برای رفع علائم کمبود مس در گیاه از محصولات کمکی استفاده شود.
نقش مس در خاک
مس (Copper) یک عنصر شیمیایی با نماد Cu (گرفته شده از کلمه لاتین cuprum) و عدد اتمی 29 است. مس فلزی نرم، چکشخوار و انعطافپذیر با رسانایی حرارتی و الکتریکی بسیار بالا است.
نقش مس در گیاهان:
- برای تولید پلاستوسیانین که یک پروتئین حامل الکترون است لازم است.
- در فتوسنتز مشارکت دارد.
- برای متابولیسم کربوهیدارتها لازم است.
- برای فرایند تنفس ضروری است.
- در متابولیسم دیواره سلولی دخیل است.
- در سنتز ویتامینها مانند ویتامین A نقش دارد.
عوامل کاهش مس در خاک
اما برای بسیاری از محققان، این پرسش وجود دارد که کمبود مس در خاک به چه دلایلی رخ میدهد؟ اصولاً مقدار مس موجود میان خاکهای مناطق مختلف، بسیار متفاوت است. مس در خاک بهعنوان کاتیون با مواد معدنی رسی و در ارتباط با مواد آلی حفظ میشود. البته برخی از مواد معدنی سیلیکاتی و کربناتی حاویِ مس بهعنوان ناخالصی درنظر گرفته میشوند. امروزه تحقیقاتی در دانشگاه مینهسوتای امریکا و سایر دانشگاههای این کشور انجام شده است که در آنها، محققان شرایط مورد نیاز برای خاکی را که در آن یک محصول به کودهای مسی پاسخ میدهد، شناسایی کردهاند. این شرایط عبارتند از:
- مواد آلی: کمبود آن اغلب در خاک پیت و خاکهایی با غلظت بالای مواد آلی رخ میدهد. پتاسیم، فسفر یا سایر ریز مغذیهای اضافی، میتوانند بهطور غیرمستقیم باعث کمبود مس شوند.
- بافت خاک: خاکهای با بافت شنی نسبت به خاکهای لومی و رسی، احتمال کمبود مس بیشتری دارند.
- pH خاک: خاکهایی که حاوی مقادیر بیشتر اکسید و کربنات هستند، مس کمتری دارند. زمانی که محصولات حساس به مس رشد میکنند، خاکهایی با PH 7.5 یا بیشتر باید کنترل شوند.
علائم کمبود مس در گیاهان علایم و نشانههای آن در گیاهان
علایم کمبود آن در خاک برای محصولات کشاورزی مختلف متفاوت است؛ چون مس در گیاهان نسبتاً بیحرکت است و علایم کمبود آن ابتدا در بافتهای جوانتر گیاه ظاهر میشوند. محققانی که در دانشگاه مینهسوتا روی کمبود مس در خاک تحقیق میکردند، متوجه شدند وقتی دانههای محصول در خاکهای آلی رشد میکنند، علایم کمبود مس را از خود نشان میدهند. این علایم بهصورت رنگ سبز روشن تا زرد در جوانۀ گیاه ظاهر میشود. سپس نوک برگهای گیاه بهسمت داخل برمیگردد و کاملاً پیچ میخورد.
اگر کمبود مس شدید باشد، رشد گیاه متوقف میشود و گیاهان پساز رسیدن به مرحله رشد Feekes 3.0 (تشکیل پنجه) میمیرند. در مورد گیاه گندم، اگر کمبود مس در خاک شدید باشد، در انتهای چرخه رشد هیچ دانه گندمی در خوشهها تولید نمیشود. در تودههای بالغ گندم، کمبود مس بهصورت لکههای قهوهای مایل به ارغوانی (که نشانههای ملانوز هستند) روی گیاه دیده میشود.
علائم کمبود مس در گیاهان - در ذرت، کمبود آن ابتدا روی برگهای جدید که از حلقه بیرون میآیند، ظاهر میشود و رنگ این برگها سبز مایل به آبی میشود. همچنین در صورت کمبود مس در خاک، ممکن است برگهای جدید بهصورت مارپیچی و گرهخورده از حلقه بیرون بیایند. نکروز نیز ممکن است در نوک برگها رخ دهد و در نهایت ممکن است گیاه بهطور کامل خشک شود و بمیرد.در سبزیجات، برگهای جوان ممکن است پیشاز زردشدن، سبز مایل به آبی شوند. سپس قسمت بالایی گیاه پژمرده میشود، رشد گیاه کُند میشود و درنهایت میمیرد. سبزیجات در صورت کمبود مس در خاک، اغلب گل نمیدهند و پیشاز رسیدن به این مرحله میمیرند.
گیاهان حساس به کمبود مس:
گونهها و ارقام زراعی از نظر حساسیت و پاسخ به کمبود عنصر مس به طور قابل توجهی متفاوت هستند. مانند:
حساسیت زیاد حساسیت کم گندم لوبیا برنج کلزا هویج انگور مرکبات سیب زمینی کاهو سویا پیاز چاودار روشهای تشخیص کمبود مس در خاک
بهطور کلی برای تشخیص کمبود آن در خاک، باید آزمایش خاک و بافت گیاهی انجام شوند:
- آزمایش خاک: در خاکهای آلی، آزمایش خاک بهعنوان بهترین پیشبینیکننده برای مقدار نیاز به مس در برنامه کوددهی شناخته میشود. امروزه وضعیت مس موجود در خاکها را میتوان بهراحتی با آزمایشهای معمول خاک، مانند روش استخراج DTPA اندازهگیری کرد.
- آزمایش بافت گیاهی: کمبود مس را میتوان با استفاده از تجزیهوتحلیل بافت گیاه تأیید کرد؛ اما توصیه میشود از این روش در کنار آزمایش خاک استفاده کنید.
اثرات کمبود مس در کشاورزی
بهجز تمام موارد گفته شده، در یک مقیاس بزرگ، کمبود مس در خاک میتواند باعث مشکلات زیر هنگام کشت محصول شود:
- کاهش فتوسنتز: مس برای عملکرد آنزیمهای دخیل در فتوسنتز ضروری است. گیاهانی که در خاک عاری از مس رشد میکنند، ممکن است ظرفیت فتوسنتزی کمتری داشته باشند که این امر منجر به کاهش تولید و افزایش مصرف انرژی از سمت کشاورز میشود.
- حساسیت به بیماریها: مس در سنتز لیگنین که به تقویت دیوارههای سلولی کمک و در برابر عوامل بیماریزا مقاومت ایجاد میکند، نقش دارد. گیاهان با کمبود مس در برابر بیماریها آسیبپذیرتر هستند و ممکن است افزایش عفونتهای قارچی و باکتریایی را تجربه کنند.
علائم کمبود مس در گیاهان
راهکارهای اصلاح و رفع آن در خاک
یک کشاورز برای اصلاح و رفع کمبود مس در خاک، باید مراحل زیر را دنبال کند:
- آزمایش خاک: کارتان را با انجام آزمایش خاک برای تعیین میزان مس در خاک مزرعه خود شروع کنید. این کار به شما کمک میکند تا میزان کمبود مس در خاک را تشخیص دهید و از شدت آن مطلع شوید.
- کوددهی: در صورت تأیید فقدان آن، میتوانید با استفاده از کودهای حاوی مس آن را برطرف کنید. سولفات مس منبع رایج مس برای مصارف باغبانی است. بااینحال، پیروی از میزان مصرف توصیهشده برای جلوگیری از سمیت ضروری است؛ زیرا مس بیشازحد میتواند به گیاهان آسیب برساند.
- مواد آلی: مواد آلی میتوانند به افزایش دسترسی آن به گیاهان کمک کنند.
- تنظیم pH: اگر خاک خیلی قلیایی است، PH خاک را بررسی و تنظیم کنید. میزان جذب مس توسط گیاهان در خاکهای قلیایی کاهش مییابد. بنابراین کاهش pH میتواند جذب مس توسط گیاهان را بهبود ببخشد.
- کشت تناوبی: درصورت امکان، کشت گیاهان مختلف بهطور متناوب برای حفظ حاصلخیزی زمین را برای کاهش خطر بیماری در گیاهان دارای کمبود مس امتحان کنید.
- اقدامات پیشگیرانه: برای جلوگیری از آن در درازمدت، سلامت خاک را از طریق کشت تناوبی مناسب، افزودن مواد آلی و آزمایش منظم خاک برای نظارت بر سطوح مواد مغذی حفظ کنید.
انواع کود مس:
به کودهایی که حاوی این عنصر باشند، کود مس گفته میشود. حال ممکن است این کود فقط از عنصر مس تشکیل شده باشد و یا همراه با مواد و عناصر دیگر باشد.
کود تک عنصری مس:
این کود فقط از عنصر مس تشکیل شده است. غالبا به صورت محلولپاشی مورد استفاده قرار میگیرد. و از این جهت که به طور اختصاصی برای رفع نیاز گیاه به مس مصرف میشود میتواند به عنوان بهترین کود مس در نظر گرفته شود.
کود سولفات مس:
کود سولفات مس علاوه بر عنصر کم مصرف مس دارای عنصر پرمصرف گوگرد نیز میباشد که میتواند نیاز گیاه به مس و گوگرد را به طور همزمان پاسخ دهد.
کود نیترات مس:
کود نیترات مس دارای نیتروژن به فرم نیترات و مس است. که تاثیر خوبی بر سلامت و رشد گیاه دارد.
کود ریز مغذی:
این کودها دارای عناصر میکرو مانند: مس، روی، منگنز و… میباشند و برای تغذیه گیاه مناسب هستند.
فواید این کود :
- از طریق مشارکت در تشکیل ویتامین C به حفاظت گیاه کمک میکند.
- تعریق گیاه را کاهش میدهد.
- به تثبیت نیتروژن کمک میکند.
- منجر به بهبود رشد گیاه میشود.
- به سنتز پروتئین کمک میکند.
