راهنمای جامع پیشگیری و کنترل آفتابسوختگی انار | راهکارهای عملی برای باغداران
مقدمه: چالش آفتابسوختگی در باغات انار کشور
انار یکی از قدیمیترین میوههایی است که در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری جهان کشت میشود و ایران بهعنوان زادگاه این میوه، از نظر تنوع، کیفیت، سطح زیر کشت، تولید و صادرات انار مقام اول دنیا را در اختیار دارد. با این وجود، آفات و بیماریهای فیزیولوژیکی مانند آفتابسوختگی و ترکیدگی میوه، خسارات هنگفتی از لحاظ کیفی و کمی به این محصول استراتژیک وارد میکنند. آفتابسوختگی عارضهای فیزیولوژی است که در اثر دمای بالا و شدت زیاد نور مستقیم خورشید، بهویژه اشعه ماورای بنفش ایجاد میشود و میتواند تا ۳۰ درصد از عملکرد باغ را کاهش دهد. این عارضه نهتنها رنگ پوست میوه را به قهوهای تا سیاه تغییر میدهد، بلکه با کاهش رطوبت میوه، خشک شدن پوست و ایجاد حبههای کمآب و سفیدرنگ در قسمت زیر بخش آفتابسوخته، ارزش بازارپسندی محصول را بهشدت کاهش میدهد.
مکانیسم ایجاد آفتابسوختگی و علائم آن
آفتابسوختگی میوه انار معمولاً در ماههای گرم سال (تیر و مرداد) رخ میدهد، زمانی که دمای سطح میوه از ۴۰ درجه سانتیگراد فراتر رود و تابش خورشیدی بالاتر از ۶۰۰ وات بر مترمربع باشد. شروع این عارضه با تجزیه کلروفیل و شکلگیری رنگ روشن برنزی یا لکههای زرد در سمت آفتابگیر میوه مشخص میشود. زمانی که دمای سطح میوه به ۴۶ تا ۴۹ درجه سانتیگراد برسد، تغییرات رنگ زرد و برنزه شدن آغاز میشود، اما نکروز و سیاهشدگی بافت زمانی رخ میدهد که دمای سطح میوه به بیش از ۵۲ درجه سانتیگراد برسد. در این شرایط، آب آریلها تبخیر شده و تنها هسته آن باقی میماند که میوه را غیرقابل مصرف میکند.
بسته به شدت علائم، سه نوع آفتابسوختگی در میوه انار توصیف شده است: نوع اول که شامل قهوهای شدن سطحی است، نوع دوم که قهوهای شدن همراه با بافتهای مرده سیاهرنگ است و نوع سوم که سیاهشدگی کامل میباشد. علاوه بر میوه، آفتابسوختگی میتواند تنه و سرشاخهها را نیز درگیر کند. تابش مستقیم آفتاب روی تنه و سرشاخههای درختان انار در سمت آفتابگیر باعث از بین رفتن پوست، ورقهورقه شدن و در نهایت جدا شدن پوست از قسمت چوبی میشود، در حالی که قسمتهای سایه (سمت شمال تنه) سالم میماند. در موارد شدید، آفتابسوختگی سرتاسر درخت را درگیر کرده و قسمت هوایی آن را بهصورت سبزخشکی یا زردخشکی از بین میبرد، هرچند ریشهها سالم مانده و درخت پس از دو سال تجدید میگردد. این آسیبها منجر به حمله حشرات چوبخوار و پوستخوار به درخت شده و دامنه خسارت را بهصورت گسترده افزایش میدهد.
عوامل تشدیدکننده و دلایل حساسیت انار به آفتابسوختگی
درخت انار به دو دلیل اصلی به آفتابسوختگی حساس است: اول باردهی انتهایی که باعث میشود میوه بیشتر در معرض نور مستقیم قرار گیرد و دوم نازک و ضعیف بودن شاخههای انار که باعث میشود با افزایش وزن میوه، شاخه خم شده و میوه بیشتر در معرض نور آفتاب قرار بگیرد. شیوع و شدت این عارضه تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله عوامل آبوهوایی، نوع رقم، تنظیمکنندههای رشد، وضعیت تغذیه و رطوبت خاک قرار دارد. آفتابسوختگی معمولاً در مکانهایی رخ میدهد که دمای هوا و تعداد ساعات آفتابی در خلال رسیدن میوه بالا باشد و همچنین زمانی که آبوهوای گرم و آفتابی به دنبال یک دوره آبوهوای خنک رخ دهد.
عوامل متعددی بر شدت آفتابسوختگی مؤثر هستند که از جمله آنها میتوان به افزایش دمای محیط، شدت و طولمدت تابش نور، شوری خاک و قلیائیت بالا، وجود بافت شنی در خاک، رعایت نکردن مسائل مربوط به تغذیه درختان، هرس شدید درختان و از بین رفتن سایه، رعایت نکردن جهت مناسب ردیفهای کاشت، وجود آفات و بیماریهایی که باعث صدمه دیدن پوست میوه شده و حساسیت بیشتر در میوه ایجاد میکنند، آبیاری نامنظم و ایجاد تنش آبی، سمپاشی و محلولپاشی بر روی میوهها در زمان اوج تابش آفتاب بهخصوص در ماههای تیر و مرداد، بیشبود عنصر منیزیم و کمبود عنصر کلسیم، تغذیه و کوددهی نامناسب و عدم استفاده از ارقام مناسب اشاره کرد. در سالهای اول باردهی درخت، به علت پوشش برگی کم، میوهها در بخش جنوب غربی درخت بیشتر دچار آسیب میشوند. همچنین تنش آبی همزمان با تنش گرمایی میتواند آسیب آفتابسوختگی را بهطور قابلتوجهی تشدید کند.
عوارض ثانویه آفتابسوختگی: ترکیدگی میوه و دانهسفیدی
آفتابسوختگی میتواند منجر به بروز عوارض ثانویه جدی در میوه انار شود که مهمترین آنها عارضه ترکیدگی پوست میوه و عارضه دانهسفیدی آریل است. ترکیدگی میوه به دلیل خشکی پوست در میوههای آفتابسوخته رخ میدهد. در ارتباط با عارضه ترکیدگی میوه انار چندین نظریه وجود دارد که مجموعه عوامل محیطی، زراعی و ژنتیکی، کمبود بر (B) در میوههای جوان و نوسانات رطوبت خاک در میوههای کاملاً رشدیافته از جمله آنهاست. تداوم خشکی باعث سخت شدن بافت پوست میوه میگردد که در صورت اعمال آبیاری سنگین و در نتیجه نوسانات آبیاری، گوشت میوه رشد نموده و در پوست میوه ترک ایجاد میشود. اختلاف زیاد درجه حرارت روز با شب و در نتیجه انبساط و انقباض پوست میوه، وزش بادهای خشک، بارندگی در اواخر دوره رسیدگی میوه که افزایش ناگهانی حجم میوه را در پی دارد، آفات و بیماریهای انار و شوری خاک از جمله عواملی هستند که در بروز عارضه ترکیدگی میوه انار نقش دارند.
عارضه دانهسفیدی آریل نیز شامل کاهش محتوای آب و خشکی آریلها و ایجاد حبههای سفیدرنگ در زیر بخش آفتابسوخته است. در بسیاری از موارد، میوههای آفتابسوخته دارای حبههای کمآب و سفیدرنگ در قسمت زیر بخش آفتابسوخته هستند که این موضوع باعث کاهش عملکرد و کاهش کیفیت میوه حتی برای فرآوری میشود. علاوه بر کاهش کیفیت و طول عمر میوه، آلودگی میوههای ترکخورده و آفتابسوخته به بیمارگرهای گیاهی از جمله عوارض دیگر این دو عارضه محسوب میشود که میتواند خسارات را چندین برابر کند.
راهکارهای پیشگیری قبل از احداث باغ: انتخاب رقم و الگوی کاشت صحیح
موفقیت در پیشگیری از آفتابسوختگی با انتخابهای صحیح قبل از احداث باغ آغاز میشود. اولین و مهمترین گام، کاشت ارقام مقاوم با پوست ضخیم است. ضخیم بودن پوست مقاومت در مقابل تابش آفتاب را افزایش میدهد، زیرا هرچه میزان آب ذخیرهشده در پوست بیشتر باشد، مقاومت آن در برابر تبخیر و تابش نور آفتاب بیشتر است. برعکس، هرچه پوست نازکتر باشد، ذخیره آب کمتری داشته و شدت آفتابسوختگی بهصورت لکه قهوهای یا سیاه زودتر مشخص میشود. توصیه میشود از کاشت ارقام حساس بهویژه ارقام پوستنازک مانند رقم شهوار دانهسفید اجتناب شود و در عوض از ارقام متحمل مانند ملس دانهسیاه، گبری دانهسیاه، آلک قرمز و شهوار دانهقرمز استفاده گردد.
دومین گام مهم، انتخاب الگوی صحیح کاشت است. فاصله کاشت باید با توجه به میزان شدت آفتاب در منطقه در نظر گرفته شود. هرچه میزان تابش آفتاب شدیدتر باشد، باید فاصله درختان کمتر شده تا سایهاندازی درختان روی هم بیشتر شود. جهت ردیفهای باغ نیز بسیار حائز اهمیت است؛ کاشت بهصورت شمالی-جنوبی توصیه میشود، زیرا درختان در کاشت شرقی-غربی آفتابسوختگی بیشتری دارند. فاصله کاشت حداقل ۳ × ۲.۵ متر برای ارقامی مانند ملس ساوه و ۴ × متر برای ارقامی مانند ملس یزدی و ۵ × ۴ متر برای ارقام با رشد رویشی قوی مانند رقم رباب نیریز، برای مناطق فلات مرکزی توصیه میشود.
استفاده از روشهای کاشت نوین نیز میتواند بسیار مؤثر باشد. در سیستم کاشت متراکم، تعداد درختان انار در واحد سطح افزایش مییابد و فاصله بین ردیفها ۳ تا ۵ متر و فاصله روی ردیفها ۱ متر در نظر گرفته میشود تا با سایهاندازی بیشتر، آسیب حداقل از تنش گرمایی دریافت شود. همچنین کاربرد سیستم داربستی (فراز) برای ارقامی از انار مانند ملس ساوه و واندرفول توصیه میشود که میتوان آنها را به فرم تکتنه تربیت نمود. در این روش، پایههای سیستم با فواصل مناسب نصب شده و نهالها به فرم تکتنه تربیت میشوند. ارتفاع تنه اصلی حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر نگه داشته شده و سه تا چهار شاخه اصلی با زاویه مناسب از یکدیگر در نظر گرفته میشوند. هنگامی که ارتفاع نهالها به بازوهای داربست رسید، شاخهها به سمت بازوها هدایت میشوند. نکته کلیدی این است که شاخههای بارده روی بازوها بهصورتی انتخاب شوند که عمده شاخههای بارده در زیر بازوها قرار گیرند، تا میوهها در زیر تاج درخت قرار گرفته و کمتر در معرض نور مستقیم آفتاب باشند.
مدیریت هرس و تربیت درخت برای کاهش آفتابسوختگی
تربیت و هرس اصولی درختان انار نقش بسیار مهمی در پیشگیری از آفتابسوختگی دارد. بر روی نهالهای جوان یک تا سه ساله انار، عملیات تربیت با هدف کنترل جهت رشد، ایجاد شکل و چارچوب مناسب برای دستیابی به عملکرد و کیفیت مناسب انجام میشود. پاجوشها و تنهجوشهای فراوانی از محلهای برش روی تنه اصلی رشد میکنند که باید بهصورت مستمر با شروع بهار حذف شوند، اما توصیه میشود در نهالهای جوان در ماههای گرم سال هرس انجام نشود، زیرا تابش شدید آفتاب، تنههای جوان و شاخهها را میسوزاند. از مزایای تربیت و هرس اصولی میتوان به توزیع نرمال شاخههای بارده در سطح جانبی تاج به منظور تولید میوه درون تاج درخت، همگنی توزیع میوه روی درخت و محافظت شاخهها و میوهها بهوسیله برگها اشاره کرد.
هرس تابستانه یا هرس سبز نیز باید با دقت انجام شود. در اواسط تابستان و پس از تکمیل گل دوم، میتوان نرکها (شاخههای فرعی عمودی فاقد گل) را شناسایی و هرس نمود. در هرس سبز، شاخههای بارده باید بهطور نرمال در سطح جانبی تاج درخت توزیع شوند تا میوهها ضمن استفاده از نور و هوای مناسب و کافی، از مواد غذایی یکنواخت در اطراف تاج نیز استفاده کنند. بسیار مهم است که از هرس بیشازحد تابستانی و کندن شاخوبرگهای زیاد خودداری شود، زیرا سایهاندازی طبیعی برگها موجب محافظت تنه، شاخهها و میوهها شده و از آفتابسوختگی میوه جلوگیری میکند. برای جلوگیری از عارضه آفتابسوختگی، عملیات هرس سبز باید از اواسط مردادماه به بعد که هوا خنک میشود انجام داد.
هرس گل و میوه نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. با توجه به اینکه ۳۰ درصد گلهای انار روی شاخههای یکساله و ۷۰ درصد روی شاخههای دو تا چندساله میباشند، اگر گلهای ایجادشده روی نهال انار در سالهای اول و دوم حذف نشوند، این نسبت به ۵۰ به ۰ تغییر کرده و درخت انار عادت به تولید گل روی شاخههای یکساله یا فوقانی به جای شاخههای چندساله خواهد نمود. این عادت سبب باردهی نامناسب درخت و در معرض آفتاب قرار گرفتن میوه در طی سالیان محصولدهی اقتصادی خواهد شد و تبع آن آفتابسوختگی و ترکیدگی میوهها تشدید خواهد شد. بدین ترتیب، حذف گل درختان انار در سالهای اول و دوم بعد از کاشت توصیه میشود.
مدیریت آبیاری و رطوبت خاک برای کاهش تنش گرمایی
فاصله زیاد بین دورههای آبیاری درختان از عوامل مهم افزایش تنش گرمایی و بروز عارضه آفتابسوختگی در میوههای انار است. این مسئله موجب نرسیدن آب به پوست میوه شده و قسمتی از میوه که در معرض نور خورشید (بهخصوص در تابستان) قرار دارد، آب خود را از دست داده و قهوهای یا سیاه میشود و اکثراً به علت کمآبی در همان ناحیه نیز ترک میخورد. درختان اناری که بهطور کامل آبیاری میشوند، حداکثر مزیت خنککنندگی را از تعرق دریافت میکنند. یکی از روشهای حفاظت درختان، آبیاری باغ برای خنک کردن تاج درخت (خنککردن تبخیری) است که در این روش با پاشیدن آب روی درخت و کاهش دما از آفتابسوختگی جلوگیری میشود، هرچند کمبود و شوری آب در نواحی گرم و خشک از مشکلات عمده این روش میباشد.
برای کنترل تنش آبی در باغ انار، داشتن برنامه آبیاری منظم بر اساس دوره رشدی و سن درختان و اندازهگیری رطوبت خاک برای اطمینان از تطابق آبیاری با نیاز آبی درخت ضروری است. اقدام به آبیاری باغ انار قبل یا در حین موج گرما، تنظیم فواصل آبیاری نسبت به احتیاجات آبی درختان انار بهخصوص در ارقام حساس به آفتابسوختگی و تغییر سیستم آبیاری غرقابی به قطرهای (که باید بهتدریج و ترجیحاً از ابتدای کشت درخت در باغ انجام شود) از اقدامات مؤثر هستند.
مدیریت کف باغ نیز نقش مهمی در کاهش آفتابسوختگی دارد. چند روز پس از آبیاری درختان در فصل تابستان، شخم سطحی در باغ به موجب حفظ ۲۰ درصد رطوبت در خاک باید انجام شود. کاربرد مالچ طبیعی و پلاستیکی در باغهای انار برای کنترل تنش گرمایی و کاهش ۵۰ درصدی مصرف آب توصیه میشود. همچنین ایجاد پوشش سبز کف باغ جهت جلوگیری از آفتابسوختگی بسیار مؤثر است. کاشت گیاهان یکساله حتی سبزیجات با پوشش مناسب و ارتفاع کم (به شرط نداشتن آفت و بیماری مشترک) و مدیریت صحیح علفهای هرز (حفظ علفهای هرز در ارتفاع کم) در طول فصل تابستان خصوصاً تیر و مرداد توصیه میشود. در یک مطالعه موردی در شهرستان کاشمر، نگهداری یک پوشش ملایم علف هرز در کف باغ انار موجب کاهش ۱۵ درصدی تبخیر و ۲۵ درصدی آفتابسوختگی گردید. در صورتی که زمین فاقد پوشش گیاهی باشد، پوشش گیاهی مرده در فضای بین ردیفهای باغ نور خورشید بیشتری را نسبت به پوشش گیاهی سبز به داخل تاج درختان منعکس میکند و در فصل تابستان، بار گرمایی میوه و میزان آفتابسوختگی را افزایش میدهد.
روشهای محافظت فیزیکی: کائولین، پوشش میوه و سایبان
استفاده از مواد منعکسکننده نور مانند کائولین یکی از مؤثرترین روشها برای کاهش دمای سطح میوه و تاج درختان انار است. کائولین یکی از مهمترین رسهای صنعتی است که از نظر شیمیایی خنثی و غیرسمی بوده و از کائولینیت (آلومینیوم سیلیکات آبدار) مشتق شده و بهصورت یک نوع پودر قابل حل است. مهمترین ویژگی آن رنگ سفید و خاصیت انکسار نور است. سوسپانسیون کائولین در آب پس از قرارگیری در معرض هوا، بهصورت کائولین سفید با تخلخل زیاد بهعنوان محافظ روی سطح برگ و میوهها باقی میماند. کائولین موجب افزایش بازتاب تشعشعات رسیده به سطح برگ شده و بدین طریق بار گرمایی درخت را کاهش داده و بر باردهی آن میافزاید. طی فصل رشد درختان و میوههای انار، سه مرحله به ترتیب ۴۵، ۷۵ و ۱۰۵ روز پس از تشکیل میوه با کائولین فرآوریشده استاندارد ۵ درصد محلولپاشی شوند. از مزایای دیگر این روش، کنترل آفت کرم گلوگاه در باغهای انار است.
پوشش میوهها نیز روشی مقرونبهصرفه و مؤثر برای کنترل آفتابسوختگی است. میوههای انار در زمان گردویی شدن آنها و قبل از بروز تنش گرمایی در باغ (حدوداً اواسط خردادماه تا اواسط شهریورماه) میتوانند توسط انواع کاغذ (کاغذهای مخصوص تجاری، کاغذ باطله، کاغذ روزنامه) پوشش داده شوند. میوهها باید درون کاغذهایی که به شکل قیف درآمدهاند بهطور کامل قرار گیرند. توصیه میشود پاکتهای کاغذی از قسمت انتهایی میوه فاصله داشته باشند تا محل مناسبی برای تجمع آفات خصوصاً شته ایجاد نشود. همچنین پوششدهی نباید به میوه آسیب رسانده و سبب ریزش بعدی آن شود. ضروری است پس از اتمام دوره تنش گرمایی، برای رنگگیری بهتر پوست میوه و آریلهای انار و تکمیل شدن دوره رسیدگی و بلوغ میوه، پاکتها از روی میوهها برداشته شوند.
استفاده از کیسههای پارچهای مخصوص سفیدرنگ نیز از اواسط خردادماه تا اواسط شهریور توصیه میشود. پوشش سفید پارچهای در ضخامتهای مختلف (توری، حریر و متقال) بهمنزله ابزاری مفید برای کنترل آفتابسوختگی میوه انار میباشد و از مزایای دیگر آن کنترل کرم گلوگاه در باغهای انار است.
احداث سیستم داربستی در باغهای انار قبل از احداث باغ یا بعد از آن و کشیدن شیدها یا توریهای رنگی روی داربست در زمان گردویی شدن میوههای انار (از اواسط خردادماه تا اواسط شهریورماه)، بهترین و کاملترین روش در کنترل تنش گرمایی و جلوگیری از آفتابسوختگی تنه، شاخهها و میوههای انار بهطور کامل است. با توجه به اینکه شیدها یا توریها در رنگها و درصد سایهدهی متفاوت در بازارهای داخلی و خارجی موجود هستند، بر اساس آخرین تحقیقات توصیه میشود از توری سفیدرنگ با ۵۰ درصد سایهدهی برای پوشاندن درختان انار استفاده شود. بر اساس نتایج تحقیقات در باغات انار شهرستان ساوه، کاربرد پوشش سایبان درصد آفتابسوختگی در شاخهها و میوههای انار را به صفر رسانید و عملکرد کمی و کیفی میوهها را ۳۰ درصد افزایش داد.
تغذیه مناسب و برنامه کوددهی برای افزایش مقاومت درخت
اعمال تغذیه مناسب با تأکید بر عناصر کلسیم، ازت و پتاسیم و کاربرد کائولین همراه با پوشش میوه و اسید جیبرلیک از جمله توصیههای کاربردی جهت پیشگیری از عارضه آفتابسوختگی محسوب میشوند. کمبود بر (B) در میوههای جوان میتواند باعث عارضه ترکیدگی میوه انار شود، بنابراین کوددهی بهینه باغات انار با تأکید بر عناصر غذایی بر، کلسیم، پتاسیم، ازت و روی در راستای اعمال مدیریت بهینه باغات انار در پیشگیری از بروز عارضه توصیه شده است. بیشبود عنصر منیزیم و کمبود عنصر کلسیم نیز از عوامل تشدیدکننده آفتابسوختگی هستند که باید در برنامه کوددهی مورد توجه قرار گیرند.
پوشش میوه با کودهایی مثل سیلیکات پتاسیم میتواند تا حدودی از خسارت ناشی از آفتابسوختگی جلوگیری کند. همچنین محلولپاشی برگ و میوهها با ترکیب هیدروکسید کلسیم در پیشگیری از ترکیدگی میوه مؤثر است. تغذیه و کوددهی نامناسب نهتنها باعث کاهش مقاومت درخت در برابر تنشهای محیطی میشود، بلکه میتواند حساسیت میوه را به آفتابسوختگی افزایش دهد.
جمعبندی: رویکرد مدیریت تلفیقی برای کنترل پایدار آفتابسوختگی
در مناطق گرم و خشک جهت پیشگیری از بروز دو عارضه آفتابسوختگی و ترکیدگی میوه انار، قبل از احداث باغ باید ارقام متحمل را انتخاب نمود و فاصله کاشت درختان بهدقت رعایت شود. پس از کاشت درختان، تمام موارد مدیریتی تغذیه، آبیاری و مبارزه با آفات و بیماریهای گیاهی باید بهطور منظم اعمال گردد. استفاده از روشهای تلفیقی شامل انتخاب رقم مناسب، الگوی کاشت صحیح، هرس اصولی، آبیاری منظم، مدیریت کف باغ، استفاده از کائولین، پوشش میوه و در صورت امکان سایبان، میتواند آفتابسوختگی را بهطور کامل کنترل کرده و عملکرد کمی و کیفی باغ را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
نکته کلیدی این است که پیشگیری از آفتابسوختگی نیازمند برنامهریزی بلندمدت و توجه به تمام جنبههای مدیریتی باغ است. از انتخاب رقم و الگوی کاشت در زمان احداث باغ گرفته تا هرس، آبیاری، تغذیه و استفاده از روشهای محافظت فیزیکی، همه و همه در موفقیت این برنامه نقش دارند. با اجرای صحیح این دستورالعملها، میتوان محصولی سالم، باکیفیت و با بازارپسندی بالا تولید کرد که هم از نظر اقتصادی برای باغدار سودآور باشد و هم جایگاه ایران را بهعنوان تولیدکننده برتر انار در جهان حفظ کند.
