شانکر ساقه آفتابگردان؛ علائم، عامل بیماری و روشهای کنترل
شانکر ساقه یکی از بیماریهای مهم آفتابگردان است که میتواند باعث ایجاد زخمهای قهوهای و فرورفته روی ساقه، تخریب بافت داخلی ساقه، ضعف بوته و در موارد شدید خوابیدگی و مرگ گیاه شود. این بیماری در شرایط گرم و مرطوب میتواند شدت بیشتری پیدا کند و در صورت گسترش، عملکرد محصول را کاهش دهد.
عامل بیماری شانکر ساقه آفتابگردان چیست؟
عامل اصلی شانکر ساقه آفتابگردان قارچی به نام Diaporthe helianthi است که در منابع قدیمیتر با نام Phomopsis helianthi نیز شناخته میشود. امروزه مشخص شده است که گونههای دیگری از جنس Diaporthe، از جمله D. gulyae، نیز میتوانند علائم شانکر ساقه مشابهی ایجاد کنند.
قارچ میتواند در بقایای آلوده گیاه باقی بماند و در شرایط مساعد، اسپورهای آن توسط باد و قطرات باران به بخشهای سالم گیاه منتقل شوند.
علائم شانکر ساقه آفتابگردان
علائم بیماری ابتدا ممکن است روی برگها ظاهر شوند و سپس عامل بیماری از طریق دمبرگ به ساقه منتقل شود.
۱. ایجاد لکههای قهوهای روی برگ
در مراحل اولیه ممکن است لکههای قهوهای یا نکروزه روی برگها ایجاد شوند. گاهی اطراف لکهها حالت زرد یا کلروتیک پیدا میکند.
۲. خشک شدن زودهنگام برگها
با پیشرفت بیماری، لکهها گسترش پیدا کرده و بخش بیشتری از برگ را درگیر میکنند. در نهایت برگ آلوده ممکن است زودتر از زمان طبیعی خشک شود.
۳. ایجاد شانکر روی ساقه
یکی از مهمترین علائم بیماری، تشکیل لکهها و زخمهای کشیده قهوهای تا قهوهای تیره روی ساقه است. این لکهها معمولاً در نزدیکی محل اتصال دمبرگ به ساقه یا گرههای ساقه دیده میشوند.
۴. فرورفتگی و گسترش زخم ساقه
شانکرها با پیشرفت بیماری بزرگتر و فرورفتهتر میشوند و ممکن است طول قابل توجهی از ساقه را درگیر کنند. در شرایط مناسب، زخم میتواند ساقه را بهصورت حلقهای دربرگیرد.
۵. تخریب مغز ساقه
قارچ به بافت داخلی ساقه نفوذ کرده و باعث تخریب مغز ساقه میشود. در مراحل پیشرفته، مغز ساقه نرم و پوک شده و استحکام ساقه کاهش پیدا میکند.
۶. خوابیدگی و خشک شدن بوته
با ضعیف شدن ساقه، بوتهها ممکن است دچار شکستگی یا خوابیدگی شوند. در آلودگی شدید، گیاه ممکن است قبل از رسیدگی کامل محصول از بین برود.
شانکر ساقه آفتابگردان چگونه گسترش پیدا میکند؟
قارچ عامل بیماری میتواند در بقایای آلوده آفتابگردان در مزرعه باقی بماند. در شرایط مناسب، اسپورهای قارچ آزاد شده و با باد و باران به گیاهان سالم منتقل میشوند. انتقال عامل بیماری از طریق بذر آلوده نیز میتواند رخ دهد.
عفونت معمولاً از اندامهای هوایی شروع میشود و عامل بیماری میتواند از برگ و دمبرگ به ساقه برسد.
چه شرایطی باعث افزایش بیماری میشود؟
هوای گرم و مرطوب و بارندگی مناسب برای توسعه بیماری اهمیت زیادی دارد. رطوبت بالا میتواند شرایط مناسبی برای تولید و انتشار اسپورها و ایجاد آلودگی فراهم کند.
عواملی مانند موارد زیر نیز میتوانند خطر بیماری را افزایش دهند:
- رطوبت و بارندگی مکرر
- خیس ماندن طولانیمدت برگها
- وجود بقایای آلوده در مزرعه
- کشت مداوم آفتابگردان
- وجود آفتابگردانهای خودرو و وحشی آلوده
- کاشت ارقام حساس
روشهای کنترل شانکر ساقه آفتابگردان
مدیریت بیماری باید بیشتر بر پیشگیری و کاهش منابع آلودگی متمرکز باشد.
استفاده از ارقام مقاوم یا متحمل
کاشت ارقام و هیبریدهای مقاوم یا متحمل میتواند شدت بیماری را کاهش دهد. مقاومت ژنتیکی یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت شانکر ساقه محسوب میشود.
رعایت تناوب زراعی
از کشت مداوم آفتابگردان در یک زمین خودداری کنید. استفاده از گیاهان غیرمیزبان در تناوب میتواند به کاهش منابع آلودگی کمک کند.
مدیریت بقایای گیاهی
بقایای آلوده آفتابگردان میتوانند محل بقای عامل بیماری باشند. مدیریت صحیح بقایای گیاهی و جلوگیری از باقی ماندن حجم زیادی از بقایای آلوده در سطح مزرعه میتواند خطر آلودگی فصل بعد را کاهش دهد.
کنترل آفتابگردانهای خودرو و وحشی
آفتابگردانهای خودرو و گونههای وحشی میتوانند به حفظ و انتشار عامل بیماری کمک کنند. حذف این گیاهان در اطراف و داخل مزرعه میتواند در مدیریت بیماری مؤثر باشد.
استفاده از بذر سالم
استفاده از بذر سالم و استاندارد اهمیت زیادی دارد و میتواند احتمال انتقال عامل بیماری به مناطق و مزارع جدید را کاهش دهد.
استفاده از قارچکشها
در برخی برنامههای مدیریت بیماری، استفاده از قارچکشهای مناسب میتواند در کاهش آلودگی مؤثر باشد. زمانبندی کاربرد قارچکش اهمیت زیادی دارد و در برخی مطالعات، کاربرد قارچکش محافظتی در مراحل اولیه تشکیل غنچه مورد بررسی قرار گرفته است.
با این حال، انتخاب سم باید بر اساس محصول ثبتشده برای آفتابگردان، ماده مؤثره، مرحله رشد گیاه و دستور درجشده روی برچسب انجام شود و نباید بدون تشخیص بیماری اقدام به سمپاشی کرد.
آیا شانکر ساقه آفتابگردان قابل درمان است؟
بافت ساقهای که بر اثر بیماری تخریب و نکروزه شده است، دوباره سالم نمیشود. بنابراین هدف اصلی مدیریت بیماری، جلوگیری از آلودگیهای جدید و حفظ سلامت قسمتهای باقیمانده گیاه است.
تشخیص بیماری در مراحل اولیه و اجرای اقدامات پیشگیرانه میتواند از گسترش شدید آن جلوگیری کند.
جمعبندی
شانکر ساقه آفتابگردان یکی از بیماریهای قارچی مهم این گیاه است که عامل اصلی آن Diaporthe helianthi یا همان Phomopsis helianthi شناخته میشود. ایجاد لکههای قهوهای روی برگ، تشکیل شانکرهای فرورفته روی ساقه، تخریب مغز ساقه و در نهایت خوابیدگی بوته از مهمترین علائم بیماری هستند.
برای کاهش خسارت بیماری، استفاده از ارقام مقاوم یا متحمل، بذر سالم، تناوب زراعی، مدیریت بقایای آلوده، حذف آفتابگردانهای خودرو و وحشی و استفاده اصولی از قارچکشهای مناسب اهمیت زیادی دارد.
