شانکر باکتریایی گوجه فرنگی؛ علائم، عامل بیماری و روشهای کنترل
شانکر باکتریایی یکی از بیماریهای مهم گوجهفرنگی است که میتواند باعث کاهش رشد، پژمردگی، خشکیدگی شاخهها و کاهش عملکرد محصول شود. این بیماری در شرایط مناسب میتواند بهسرعت در مزرعه گسترش پیدا کند و مدیریت آن پس از استقرار بیماری دشوار است.عامل بیماری شانکر باکتریایی گوجهفرنگی Clavibacter michiganensis است که بهویژه از طریق بذر و بقایای گیاهی آلوده میتواند وارد چرخه تولید شود.
عامل شانکر باکتریایی گوجه فرنگی
عامل اصلی بیماری، باکتری Clavibacter michiganensis است.
این باکتری میتواند وارد بافتهای آوندی گیاه شود و با ایجاد اختلال در سیستم آوندی، انتقال آب را مختل کند. به همین دلیل یکی از علائم مهم بیماری، پژمردگی و خشک شدن بخشهایی از گیاه است.
بیماری میتواند از طریق بذر آلوده، نشاهای آلوده، بقایای گیاهی و همچنین ابزار و تجهیزات آلوده منتقل شود.
علائم شانکر باکتریایی گوجه فرنگی
علائم بیماری ممکن است در قسمتهای مختلف گیاه دیده شوند.
علائم روی برگ
در ابتدا ممکن است برگها دچار پژمردگی و تغییر رنگ شوند. گاهی حاشیه برگها خشک میشود و با پیشرفت بیماری، بخشهای بیشتری از برگ آسیب میبینند.
پژمردگی ممکن است ابتدا در یک سمت گیاه یا یک بخش از بوته مشاهده شود و بهتدریج گسترش پیدا کند.
علائم روی ساقه
ایجاد زخم یا شانکر روی ساقه یکی از علائم مهم بیماری است.
با پیشرفت بیماری ممکن است:
- ساقه ترک بخورد
- بافت ساقه تغییر رنگ دهد
- زخمهای کشیده روی ساقه ایجاد شود
- شاخهها ضعیف و خشک شوند
- روی ساقه و دمبرگها ضایعات ایجاد شود
در برخی موارد، بافت آوندی ساقه نیز تغییر رنگ پیدا میکند.
لکههای سفید روی میوه
یکی از علائم شناختهشده بیماری، ایجاد لکههای کوچک و روشن روی میوههای سبز است که به آنها لکه چشم پرندهای گفته میشود.
این لکهها معمولاً مرکز روشن و حاشیه مشخص دارند و در تشخیص بیماری اهمیت زیادی دارند.
راههای انتقال بیماری
شانکر باکتریایی گوجهفرنگی میتواند از مسیرهای مختلف وارد مزرعه شود.
مهمترین راههای انتقال عبارتاند از:
- بذر آلوده
- نشای آلوده
- بقایای گیاهی آلوده
- ابزار هرس و کار
- دست و لباس کارگران
- تماس گیاهان با یکدیگر
- پاشش آب آلوده
- آبیاری بارانی
رطوبت بالا و خیس ماندن سطح برگها میتواند شرایط را برای انتشار بیماری مساعد کند.
شرایط مناسب توسعه بیماری
رطوبت بالا، وجود گیاهان آلوده و انجام عملیات مختلف روی بوتهها در شرایط مرطوب میتواند باعث افزایش انتشار بیماری شود.
هرس، حذف برگ و شاخه، بستن بوتهها و سایر عملیات مکانیکی اگر با ابزار آلوده انجام شوند، میتوانند بیماری را از یک بوته به بوته دیگر منتقل کنند.
کنترل شانکر باکتریایی گوجه فرنگی
در مورد شانکر باکتریایی، پیشگیری اهمیت بسیار بیشتری از درمان دارد؛ زیرا زمانی که باکتری وارد بافت آوندی گیاه شد، کنترل آن بسیار دشوار است.
استفاده از بذر سالم
مهمترین اقدامات پیشگیرانه، استفاده از بذر سالم و معتبر و نشای سالم است. انتقال بذر یا نشای آلوده به مزرعه میتواند باعث ایجاد کانون بیماری شود.
حذف بوتههای آلوده
بوتههایی که علائم شدید بیماری دارند باید با دقت از مزرعه خارج شوند. این کار باید بهگونهای انجام شود که تماس بوته آلوده با سایر گیاهان به حداقل برسد.
بقایای آلوده نیز نباید در مزرعه رها شوند.
ضدعفونی ابزار
قیچی، چاقو و سایر ابزارهایی که برای هرس یا حذف برگ استفاده میشوند، میتوانند باکتری را منتقل کنند. بنابراین ضدعفونی منظم ابزار در مزارع آلوده اهمیت زیادی دارد.
مدیریت آبیاری
تا حد امکان باید از روشهایی استفاده شود که باعث خیس شدن مداوم شاخوبرگ نشوند. آبیاری بارانی در شرایط وجود بیماری میتواند به انتشار باکتری کمک کند.
تناوب زراعی
در مزارعی که بیماری سابقه داشته است، رعایت تناوب و جلوگیری از کشت مداوم گوجهفرنگی و میزبانهای حساس میتواند به کاهش خطر بیماری کمک کند.
مدیریت بقایای گیاهی
بقایای گیاه آلوده میتوانند منبع آلودگی باشند. بنابراین باید بعد از پایان کشت، بقایای آلوده به شکل مناسبی مدیریت شوند.
کنترل شیمیایی
ترکیبات مسی در برنامههای مدیریت بیماریهای باکتریایی گیاهان مورد استفاده قرار میگیرند و میتوانند در کاهش گسترش بیماری، بهخصوص در مراحل اولیه و بهصورت پیشگیرانه نقش داشته باشند؛ اما نباید انتظار داشت که یک سمپاشی، بوتهای را که باکتری وارد سیستم آوندی آن شده است، کاملاً درمان کند.
استفاده از ترکیبات مسی باید طبق برچسب محصول، دوز توصیهشده و شرایط منطقه انجام شود؛ زیرا مصرف بیرویه ترکیبات مسی میتواند باعث گیاهسوزی و تجمع مس در خاک شود.
جمعبندی
شانکر باکتریایی گوجهفرنگی بیماریای است که مدیریت آن بیشتر بر پایه پیشگیری، استفاده از بذر و نشای سالم، رعایت بهداشت مزرعه، ضدعفونی ابزار، حذف بوتههای آلوده و مدیریت صحیح آبیاری قرار دارد.
تشخیص زودهنگام بیماری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا با پیشرفت باکتری در بافتهای آوندی، کنترل بیماری دشوارتر میشود. وجود شانکر روی ساقه، پژمردگی، خشکیدگی و بهویژه لکههای معروف به چشم پرندهای روی میوه میتواند زنگ خطری برای بررسی دقیق بیماری باشد.
