نماتد ساقه یونجه و راه های کنترل آن

نماتد ساقه یونجه یا نماتد ساقه و پیاز  (Bulb and stem Nematoda)

نماتد ساقه یونجه به جوانه های در حال توسعه نفوذ كرده و باعث می شود ساقه آلوده بزرگتر دیده شده و دچار تغییر رنگ شوند. ساقه در حال رشد بین گره های برگ كوتاه می شود. آلودگی شدید در دمای متوسط و رطوبت بالا باعث می شود ساقه سیاه رنگ تا ارتفاع 30 سانتی متری بالاتر از سطح زمین دیده شود. شمار ساقه در پوشش گیاهی كاهش می یابد و در نهایت گیاه می میرد. برخی از شاخه های آلوده ممكن است سفید رنگ و برگ های كمی كوچك داشته باشند و از این لحاظ این بیماری به نام سفید معروف شده است.

نماتد ساقه در درجه اول در زمستان در بافت طوقه یونجه و ساقه  جوان توسط برف پوشیده شده است، بنابراین می تواند توسط بذر آلوده، با تجهیزات برداشت یونجه و آب آبیاری پخش شود. این نماتد از بیشتر نقاط یونجه كاری كشور از جمله كرمان،فارس ،آذربایجان، مركزی، اصفهان و سال های اخیر از خراسان نیز وجود آن گزارش شده است.

عامل بیماری

عامل بیماری نماتد Ditylenchus dipsaci است. در این گونه نماتدهای نر و ماده ازنظر ریخت ظاهری با یك دیگر تفاوتی ندارند و هر دو كرمی شكل هستند. دارای میله دهانی ظریف، دم مخروطی و سرپخ و به درازای تقریبی یك میلی متر هستند. مرحله مهاجم آن شامل همه مراحل است ولی مرحله مقاوم نماتد لارو سن چهار آن است كه می تواند درخاك تا مدت های مدیدی بقاء نماتد را حفظ كند. در اواخر فصل رویش میتوان مرحله مقاوم نماتد را در خاك پیدا كرد. بهترین زمان برای كنترل بودن و یا نبودن نماتد در یونجه زار 10 تا 15 روز پس از چین برداری است. دمای مناسب برای آلودگی به طورمعمول دماهای زیر 20 درجه سلسیوس بوده و خسارت نماتد در مناطق سرد سیر بیشتر است. در عین حال در مناطق دیگر بیشترین آسیب و زیان را در فصل بهار و پاییز میتوان انتظار داشت. چون نماتد در شرایط دمای بالاتر از 20 درجه سلسیوس فعالیت كمتری خواهد داشت، طول دوره زندگی این نماتد در شرایط مطلوب 23 الی 30 روز می باشد. هر نماتد ماده 300 الی 500 عدد تخم میگذارد. از دیگر شرایط فعالیت نماتد وجود رطوبت بالا و بافت سنگین خاك یونجه زار است. چنانچه آبیاری پس از چین برداری كمتر صورت گیرد جمعیت نماتد تا حد زیادی كاهش می یابد.

علائم بیماری

كوتاه ماندن بوته های آلوده و آماس جوانه ها و قسمت های پایینی ساقه، كاهش فاصله بین گره ها، كوچكی و بد شكلی برگ ها و سفید شدن آن ها و ساقه های آلوده از نشانه های مهم این بیماری در روی یونجه می باشد. با وجود اینكه نماتد خاكزاد است ولی آسیب و زیان آن بیشتر در روی اندام هوایی دیده می شود و بیشترین محل تجمع آن در روی طوقه بوته های آلوده است. نماتد در درون ساقه و اندام های هوایی است و هنگام برداشت نیز همراه علوفه خشك است. در یونجه زارهای تولید نیز به دلیل اختلاط بذرها با كاه و كلش آلوده، میزان قابل توجهی نماتد امكان انتقال در توده بذری را پیدا می كنند. نشانه ها در یونجه زار به طور معمول به صورت لكه ای (Patchy) دیده می شود كه ناشی از كندی حركت نماتد در سطح یونجه زار می باشد.

كنترل بیماری

استفاده از رقم های مقاوم شناخته شدهی دارای تحمل یا مقاومت به نماتد قابل توصیه است. یك سال تناوب و كاشت دو یا سه گیاه زارعی غیر از بقولات مانند غلات، به طور معمول جمعیت نماتد را كاهش می دهد. با این حال، این كشتزار می تواند به سرعت توسط نماتد درحال حركت با ماشینها و ادوات كشاورزی، حیوانات و یا فاضلاب دوباره آلوده شود. كنترل نماتد یونجه در نظام تناوب با محدود كردن زندگی آن طی چهار سال قابل اجراست. همواره باید توجه داشت كه ماشین ها و ادوات پیش از حركت از جاهای آلوده به یونجه زار سالم پاكسازی شوند.

کنترل شیمیایی:

1- دیمتوات EC40% و 0.8 لیتر در هکتار در مزارع بذری قبل از به گل رفتن یونجه

2- مصرف 33 گرم متیل بروماید در متر مکعب برای ضد عفونی بذر یونجه به مدت 24 ساعت

مدیریت تلفیقی نماتد ساقه یونجه

رعایت تناوب دستكم به مدت 3 الی 4 سال و خودداری از كشت یونجه با كشت گیاهان زارعی غیرمیزبان مانند سیب زمینی، گوجه فرنگی، چغندرقند، ذرت و یا آیش گذاشتن زمین یكی از اصولی ترین راهكارهای كنترل و كاهش تراكم این نماتد است. با توجه به اینكه آلودگی از راه ساقه های آلوده انتشار می یابد، حذف ساقه های آلوده و نیز حذف كامل بقایای یونجه از بذر با انجام بوجاری بهنگام و مناسب در جلوگیری از انتشار این نماتد بسیار مؤثر است.

خود داری از كشت بذرهای یونجه آلوده و یا در صورت لزوم ضدعفونی آنها با استفاده از آبگرم 45 درجه سانتی گراد به مدت 30 دقیقه مؤثر است چون نماتدها در سطح بذرها هستند. در یونجه زارهای آلوده برای جلوگیری از آلودگی بذر انجام دو نوبت سمپاشی با تركیبات دیمتوات 40% به میزان 400 گرم در هكتار در دو نوبت، یكی در هنگام برداشت چین اول و دومی در هنگام وجود بیشینه نماتد توصیه شده است. یكی از مؤثرترین راهكارهای كنترل این نماتد استفاده از رقم های متحمل است. رقم های یونجه متداول كشت در ایران از جمله همدانی، نیك شهری، و یزدی به این نماتد حساس و رقم مائوپا یا به نسبت متحمل شناخته شده است. كاهش میزان رطوبت خاك یونجه زار در پیش و پس از برداشت باعث خشبی شدن بافت های گیاه و در نتیجه جلوگیری از حمله نماتد می شود و در نهایت كاهش جمعیت نماتد در خاك را به دنبال خواهد داشت.